डिजिटल युगले सिर्जना गरेको नेपाली ट्रेकिङ पर्यटनका अवसर, चुनौती र भविष्य !

---

सोनाम ग्याल्जेन शेर्पा

नेपाल विश्वका उत्कृष्ट ट्रेकिङ गन्तव्यमध्ये एक हो । सगरमाथादेखि कञ्चनजंघा, अन्नपूर्णदेखि मनास्लुसम्म फैलिएको हिमाली भूगोल, जैविक विविधता, सांस्कृतिक सम्पदा र स्थानीय समुदायको आतिथ्यले नेपाललाई विश्व पर्यटन नक्सामा विशेष स्थान दिलाएको छ । तर, २१औँ शताब्दीको डिजिटल क्रान्तिले पर्यटन उद्योगको स्वरूप नै परिवर्तन गरिरहेको छ । आजका पर्यटकहरू गन्तव्य छनोटदेखि यात्रा योजना, बुकिङ, भुक्तानी, मार्गदर्शन र अनुभव साझेदारीसम्म सबै कुरा डिजिटल माध्यमबाट गर्न चाहन्छन् । यस्तो परिवेशमा नेपालको ट्रेकिङ पर्यटनले डिजिटल प्रविधिलाई आत्मसात् गर्न सके विश्व बजारमा अझ प्रतिस्पर्धी, सुरक्षित, गुणस्तरीय र दिगो गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुने ठूलो अवसर छ ।

स्मार्ट ट्रेकिङ गन्तव्यतर्फ नेपालको यात्रा
डिजिटल प्रविधिले ट्रेकिङलाई केवल पदयात्रामा सीमित नराखी “स्मार्ट ट्रेकिङ” को अवधारणातर्फ अघि बढाइरहेको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित यात्रा योजनाले पर्यटकको रुचि, समय, बजेट, स्वास्थ्य अवस्था र मौसमलाई विश्लेषण गरी व्यक्तिगत यात्रा कार्यक्रम तयार गर्न सक्छ ।

जीपीएस ट्र्याकिङ, डिजिटल ट्रेल म्याप तथा मोबाइल एपमार्फत यात्रुले आफ्नो स्थान, उचाइ, दूरी र मार्ग सजिलै हेर्न सक्नेछन् । यससँगै रियल-टाइम मौसम सूचना, हिमपहिरो तथा प्राकृतिक जोखिमको पूर्वसूचना, डिजिटल चेक–इन प्रणाली र आपतकालीन उद्धार सेवासँग प्रत्यक्ष डिजिटल एकीकरणले ट्रेकिङलाई अझ सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउने छ।

प्रत्यक्ष विश्व बजारसँग जोडिने अवसर
डिजिटल युगको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको बिचौलियामा निर्भरता घटाउँदै विश्व बजारमा प्रत्यक्ष पहुँच प्राप्त गर्नु हो । नेपालका ट्रेकिङ कम्पनीहरूले आफ्नै वेबसाइटमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय ग्राहकबाट प्रत्यक्ष बुकिङ लिन, सुरक्षित डिजिटल भुक्तानी स्वीकार गर्न तथा २४ घण्टा एआई च्याटबोटमार्फत ग्राहक सेवा उपलब्ध गराउन सक्छन् । यसले सेवा शुल्क घटाउने, ग्राहकसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध विकास गर्ने र नेपाली कम्पनीको अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्ड निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउनेछ ।

डिजिटल मार्केटिङ र नेपालको ब्रान्ड निर्माण
सामाजिक सञ्जाल, भिडियो सामग्री र डिजिटल स्टोरीटेलिङले पर्यटन प्रवर्द्धनको स्वरूप परिवर्तन गरिसकेको छ । फेसबुक, इन्स्टाग्राम, युट्युब, टिकटोक, गुगल तथा एसईओमार्फत कम लागतमा विश्वभरका सम्भावित पर्यटकसम्म पुग्न सकिन्छ । ड्रोन भिडियो, भर्चुअल ट्रेक, स्थानीय संस्कृति, पर्व, परम्परा र वास्तविक यात्रु अनुभव प्रस्तुत गरेर नेपालको ब्रान्ड मूल्य अझ सशक्त बनाउन सकिन्छ । अब पर्यटन प्रचार केवल विज्ञापन होइन, अनुभवको कथामार्फत विश्वास निर्माण गर्ने प्रक्रिया बनेको छ ।

दिगो तथा जिम्मेवार ट्रेकिङ पर्यटन
भविष्यको पर्यटन केवल धेरै पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्यमा सीमित रहने छैन । यसको केन्द्रमा दिगोपन, वातावरण संरक्षण र स्थानीय समुदायको समृद्धि हुनेछ । जिरो वेस्ट ट्रेकिङ अभियान, प्लास्टिकको प्रयोग न्यूनीकरण, कार्बन फुटप्रिन्ट घटाउने अभ्यास, स्थानीय उत्पादनको प्रयोग तथा समुदायमा आधारित पर्यटनले हिमाली क्षेत्रको संरक्षणसँगै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउनेछ ।
यदि डिजिटल प्रणालीमार्फत पर्यटकको संख्या, फोहोर व्यवस्थापन, ऊर्जा प्रयोग तथा वातावरणीय प्रभावको नियमित निगरानी गर्न सकियो भने नेपालको ट्रेकिङ पर्यटन अझ जिम्मेवार बन्नेछ ।

लक्जरी तथा अनुभवमा आधारित पर्यटन
विश्व पर्यटन बजार अहिले अनुभव (Experience) केन्द्रित बन्दै गएको छ । नेपालमा पनि लक्जरी लज, वेलनेस रिट्रिट, योग तथा ध्यान कार्यक्रम, स्थानीय संस्कृति, खानपान, होमस्टे तथा गोठ्स्टे अनुभव, परिवारमैत्री सहज ट्रेकिङ प्याकेज विकास गर्ने ठूलो सम्भावना छ । यसले पर्यटकको बसाइ अवधि र खर्च दुवै बढाउनेछ, जसबाट राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र स्थानीय समुदायले प्रत्यक्ष लाभ प्राप्त गर्नेछन् ।

डाटा–आधारित पर्यटन व्यवस्थापन
डिजिटल युगमा डाटा नै सबैभन्दा मूल्यवान सम्पत्ति हो । पर्यटकको रुचि, यात्रा समय, खर्च, गन्तव्य छनोट तथा प्रतिक्रिया विश्लेषण गरेर नीति निर्माण, नयाँ ट्रेकिङ मार्ग विकास, पूर्वाधार विस्तार तथा सेवा सुधार गर्न सकिन्छ । यथार्थ तथ्याङ्कका आधारमा योजना बनाउँदा पर्यटन व्यवस्थापन अझ प्रभावकारी र दीर्घकालीन हुनेछ ।

नेपालको ट्रेकिङ पर्यटनका प्रमुख अवसर
नेपालका लागि डिजिटल युगले निम्न अवसरहरू सिर्जना गरेको छ :-
विश्वव्यापी बजारमा प्रत्यक्ष पहुँच
डिजिटल मार्केटिङमार्फत प्रभावकारी ब्रान्डिङ
एआईमा आधारित व्यक्तिगत यात्रा योजना
स्मार्ट ट्रेकिङ सेवा र डिजिटल ट्रेल व्यवस्थापन
अनलाइन बुकिङ तथा डिजिटल भुक्तानी
दिगो तथा जिम्मेवार पर्यटन विकास
नयाँ पर्यटन उत्पादनको विकास
अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, लगानी तथा प्रविधि हस्तान्तरण
स्थानीय उद्यमी तथा समुदायको प्रत्यक्ष सहभागिता

प्रमुख चुनौतीहरू
अवसरसँगै यसका केही गम्भीर चुनौतीहरू पनि छन् ।
१. कमजोर डिजिटल पूर्वाधार
धेरै हिमाली तथा दुर्गम क्षेत्रमा अझै भरपर्दो इन्टरनेट र मोबाइल नेटवर्क उपलब्ध छैन । डिजिटल सेवाको समान पहुँच नहुँदा स्मार्ट पर्यटनको कार्यान्वयनमा कठिनाइ उत्पन्न हुन्छ ।

२. डिजिटल सीप र दक्ष जनशक्तिको अभाव
धेरै पर्यटन व्यवसायी, ट्रेकिङ गाइड तथा स्थानीय उद्यमीलाई डिजिटल मार्केटिङ, एआई, डाटा व्यवस्थापन, वेबसाइट सञ्चालन र साइबर सुरक्षासम्बन्धी सीप आवश्यक छ।

३. अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा
नेपालले स्विट्जरल्याण्ड, न्युजिल्यान्ड, पेरु, भुटान लगायतका विश्वस्तरीय पर्वतीय गन्तव्यसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्नेछ। त्यसका लागि सेवा गुणस्तर, नवीन प्रविधि र ग्राहक अनुभवमा निरन्तर सुधार आवश्यक छ।

४. साइबर सुरक्षा र डेटा संरक्षण
अनलाइन बुकिङ, डिजिटल भुक्तानी तथा ग्राहकको व्यक्तिगत जानकारी सुरक्षित राख्नु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता हो। साइबर आक्रमण र डिजिटल ठगीका जोखिम बढ्दै गएका छन्।

५. जलवायु परिवर्तन
हिमनदी पग्लिनु, अनियमित मौसम, हिमपहिरो, बाढी, पहिरो तथा प्राकृतिक विपद्ले ट्रेकिङ मार्गलाई थप जोखिमपूर्ण बनाइरहेका छन्। त्यसैले प्रविधिमा आधारित जोखिम व्यवस्थापन प्रणाली विकास गर्नु अत्यावश्यक छ।

६. सीमित लगानी तथा नीतिगत चुनौती
डिजिटल पूर्वाधार विस्तार, अनुसन्धान, प्रविधि विकास र नवीन सेवामा पर्याप्त लगानी आवश्यक छ। साथै, समयानुकूल नीति निर्माणसँगै प्रभावकारी कार्यान्वयन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

७. सेवा गुणस्तरमा असमानता
विभिन्न कम्पनी, गन्तव्य तथा सेवाप्रदायकबीच गुणस्तरमा ठूलो अन्तर देखिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार सेवा विस्तार, गुणस्तर प्रमाणीकरण तथा नियमित अनुगमन आवश्यक छ।

पर्यटन नीतिमा समयसापेक्ष सुधारसँगै त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन:
नेपालको पर्यटन क्षेत्र तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको विश्व पर्यटन बजारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम हुन पर्यटन नीतिमा समयसापेक्ष सुधार अपरिहार्य छ। डिजिटल प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), अनलाइन बुकिङ, डिजिटल भुक्तानी, स्मार्ट ट्रेकिङ प्रणाली, जलवायु परिवर्तन तथा दिगो पर्यटनजस्ता नयाँ आयामलाई समेट्ने गरी विद्यमान नीतिहरू परिमार्जन गर्न आवश्यक छ।

तर, नयाँ नीति निर्माण मात्र पर्याप्त हुँदैन । नेपालमा नीतिगत दस्तावेजहरू बने पनि तिनको प्रभावकारी कार्यान्वयन कमजोर रहने समस्या लामो समयदेखि देखिँदै आएको छ । त्यसैले स्पष्ट कार्ययोजना, पर्याप्त बजेट, सक्षम संस्थागत संयन्त्र, नियमित अनुगमन तथा जवाफदेहितासहित नीतिको पूर्ण कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।

पर्यटनसँग सम्बन्धित विभिन्न निकायबीच समन्वय, निजी क्षेत्रको सक्रिय सहभागिता, स्थानीय सरकारको सशक्त भूमिका तथा स्थानीय समुदायको साझेदारीमार्फत मात्र नीतिगत सुधारलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ । साथै, ट्रेकिङ मार्गको डिजिटल व्यवस्थापन, अनलाइन अनुमति प्रणाली, पर्यटक सुरक्षा, सेवा गुणस्तर मापदण्ड, वातावरण संरक्षण र लगानीमैत्री नीतिलाई प्राथमिकतामा राखेर कार्यान्वयन गर्न सके नेपालको पर्यटन क्षेत्र अझ प्रतिस्पर्धी, सुरक्षित, गुणस्तरीय र दिगो बन्नेछ।

अत: डिजिटल प्रविधि केवल एउटा उपकरण होइन, नेपालको ट्रेकिङ पर्यटनलाई विश्व बजारमा नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने रणनीतिक अवसर हो । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल मार्केटिङ, स्मार्ट ट्रेकिङ एप्स, जीपीएस ट्र्याकिङ, अनलाइन परमिट, डिजिटल भुक्तानी तथा डाटा–आधारित व्यवस्थापनले नेपालको पर्यटनलाई अझ सुरक्षित, पारदर्शी, प्रभावकारी र प्रतिस्पर्धी बनाउन सक्छ ।

मलाई विश्वास छ, आगामी १० वर्षमा नेपालको ट्रेकिङ पर्यटनमा ऐतिहासिक परिवर्तन आउनेछ । भविष्यको लक्ष्य केवल पर्यटक संख्या बढाउनु होइन, गुणस्तरीय, सुरक्षित, समावेशी र दिगो पर्यटन विकास गर्नु हो । यद्यपी,  सरकार, निजी क्षेत्र, स्थानीय समुदाय र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारबीच प्रभावकारी सहकार्य हुन सके, डिजिटल नवप्रवर्तनलाई प्राथमिकता दिइयो र वातावरण संरक्षणलाई विकासको केन्द्रमा राखियो भने नेपाल विश्वकै अग्रणी स्मार्ट ट्रेकिङ गन्तव्य बन्न सक्ने पूर्ण सम्भावना छ ।

(सोनाम ग्याल्जेन शेर्पा सफल यूवा पर्यटन व्यवसायी तथा ट्रेकिङ एजेन्सीज एसोसिएशन अफ नेपाल (टान)का महासचिव हुनुहुन्छ । प्रस्तुत आलेख गत साउन १ गते सम्पन्न एस्टीन संवादमा प्यानलिष्टका रुपमा उहाँले राख्नुभएको विचार र धारणाको आधारमा तयार गरिएको हो ।)